Thee, het aftreksel van de bladeren, knoppen, bloemen en stengels van de theeboom Camellia sinensis, heeft de mensheid heel lang geïntrigeerd. Wie als eerste op het idee kwam er een drankje van te maken, daar is nooit iemand achter gekomen. Vaststaat dat deze groenblijvende struik inheems is in het Oosten, Zuiden en in Zuidoost-Azië. En dat hij al lang voor het jaar nul in China geteeld werd. Het was een hooggewaardeerde spirituele en medicinale drank die niet alleen een opwekkende werking had, maar ook onmisbaar werd geacht voor een goede gezondheid en werd gebruikt tegen diverse kwalen. Thee bereikte Japan en de naburige landen, maar buiten het Verre Oosten bleef het ‘elixir of life’ lang onbekend. Een Portugese missionair schreef in het midden van het 16e eeuw opgetogen hoe hij een drank ‘called chà, which is somewhat bitter, red and medicinal’ aangeboden kreeg. Daarna duurde het niet lang voordat de eerste ladingen thee hun weg naar Europa vonden, waar de uiterst exclusieve en exotische drank snel gretig aftrek vond. 
From China to India
Tot in de 19e eeuw kwam bijna alle thee uit China, dat niets wilde loslaten over de teelt ervan. Bovendien mocht geen plant, stekje of zaadje het land uit. De Chinezen wilden de kant-en-klare thee verhandelen en accepteerden alleen zilver als betaalmiddel. Dat deed steeds meer pijn in de Britse schatkist, want de populariteit van thee rees in Engeland de pan uit. Britse zakenlui zochten en vonden een alternatieve valuta: opium. Maar daarmee sneden ze zichzelf in de vingers. De zogenoemde opiumoorlogen die tussen 1839 en 1860 woedden, ontwrichtten China en brachten de theeproductie in gevaar. Uiteindelijk lukte het de Britten toch om theezaadjes, stekjes en een minimum aan kennis uit China mee te smokkelen. Daarmee zetten ze de eerste experimentele stapjes richting productie van thee in hun kolonie India. Ze hadden namelijk ontdekt dat in het bergachtige Assam een inheemse variatie welig tierde: de Camellia sinensis assamica. Deze soort was geschikt om te cultiveren. Proefondervindelijk stelden ze vast dat de aan een koeler klimaat aangepaste Chinese soort het in India beter deed op grote hoogte, zoals in Darjeeling, aan de voet van de Himalaya.
Zoals iedereen weet, liep het Britse theeavontuur goed af. Zo goed, dat thee nu na water de meest gedronken drank op de wereld is. Een centrale rol in dit succesverhaal was weggelegd voor de voormalige kroonkolonie Ceylon, het huidige Sri Lanka. Lange tijd was het grote eiland vooral bekend om zijn koffie, maar tegenwoordig wordt het vooral geassocieerd met hoogkwalitatieve thee. De kiem werd in 1867 gelegd door de Schot James Taylor. Op het landgoed Loolecondera, in het district Kandy, tilde hij de eerste theeplantage van de grond. Op deze slechts 19 hectare tellende plantage vervolmaakte de founding father van de Ceylon thee de techniek van het fijne plukken: ‘alleen de knop en twee aangrenzende bladeren’. Deze tere plantendelen bevatten namelijk de hoogste concentratie van de stoffen die thee smaak, kleur en aroma geven. Hoe dat precies werkt, is hogere scheikunde, maar een beknopte uitleg volstaat. Moeder Natuur heeft de theeplant van ‘wapens’ voorzien, stoffen die haar beschermen tegen ziekten en dieren die haar willen opeten. Cafeïne is bijvoorbeeld een natuurlijke pesticide, maar lokt ook ‘interessante’ insecten die verantwoordelijk zijn voor de bestuiving. En zogenoemde polyfenolen zijn onder meer schimmelwerend en ze schrikken planteneters af. Maar de theeplant bevat ook allerlei enzymen, die als ze in actie mogen komen zowel de verborgen aromastoffen als de verdedigingsstoffen op magische wijze kunnen transformeren. De mens heeft in de loop der tijd geleerd hoe hij deze enzymen naar zijn pijpen kan laten dansen. Door de theeoogst lichtjes te laten verschrompelen, drogen of oxideren (vaak fermenteren genoemd) en door met de temperatuur en rijpingstijd te spelen, kunnen allerlei processen secuur worden gestuurd. Hierdoor komen myriaden chemische reacties op gang, met als resultaat een mooi huwelijk tussen de bittere cafeïne en de wrange polyfenolen. Bovendien ontstaat een spectrum aan moleculen, die voor een complexe waaier van genotvolle aroma’s zorgen.

Teavolution
De meeste thee komt vandaag met moderne, snelle methoden tot stand. Het produceren van Premium thee is arbeidsintensief en dus duurder. Maar het kwaliteitsverschil is nauwelijks te beschrijven. Een vooraanstaande producent van traditionele theeën is het Sri Lankaanse familiebedrijf Dilmah. Het werd 35 jaar geleden opgericht door Merrill J. Fernando en komt voort uit oprechte liefde voor dit levenselixer. Mr. Fernando baseerde Dilmah op eenvoudige familiewaarden. Zijn moeder drukte hem op het hart dat hij eventuele successen moest delen met zijn werknemers en met kansarme mensen in zijn gemeenschap. ‘Business is a matter of human service’, is altijd zijn motto geweest en zijn zoons Dilhan en Malik zetten deze filosofie voort. De tijd is Dilmah gunstig gezind, want steeds meer mensen willen de ultieme smaakbeleving van echt goede thee ondergaan. We bevinden ons in een heuse theevolutie!
We namen een kijkje op de theeplantages in Ella Sri Lanka en lieten ons vervoeren met de trein die vanuit Kandy naar dit hoger gelegen gebied vertrok. Onderweg zie je hoe langer hoe meer theeplantages en schitterende uitzichten als je op de top van een heuvel aankomt.
Van onschatbaar belang voor het karakter van een thee is het terroir, dat wordt bepaald door de klimatologische omstandigheden, de bodemgesteldheid en de hoogte. Sri Lanka is als het ware geschapen om het beste uit de theestruik te halen. De laag groeiende theeën die daar tot 600 meter boven zeeniveau worden verbouwd, zijn krachtig en donker. Ze leveren het sterke, koperkleurige drankje op dat in het Midden-Oosten de voorkeur heeft. Liefhebbers van heldere en aromatische thee zoeken hun genot in hooggroeiers, die daar boven 1300 meter groeien. Elke thee groeit in zijn eigen terroir, in zijn eigen unieke microklimaat. Gangbare multi-origin blends zijn een bonte collage van allerlei terroirs in de wereld. Single origin daarentegen, komt uit één land. Single region thee komt uit één streek en een single estate thee is afkomstig van één plantage. Zo’n thee draagt als het ware een vingerafdruk van dat ene terroir. Nog een stapje verder zijn de blaadjes die ook nog eens op hetzelfde tijdstip zijn geoogst. Zo’n seasonal flush thee is een momentopname.

The first flush, de pluk die plaatsvindt bij het startschot van het groeiseizoen, wordt met zijn prille kleine blaadjes en maagdelijke knoppen gezien als de fijnste. Doordat het ’s nachts heel koud is maar overdag alweer snel warm wordt, terwijl er ’s middags vaak een regenbuitje valt, ontstaat een schrikeffect en produceert de plant een zeer hoge kwaliteit. Betrekkelijk snel daarna is hij rijp voor een second flush. Dan volgen er nog meer, maar deze twee leveren volgens kenners de meest hoogkwalitatieve theeën en zijn daarmee zeldzaam. Dilmah’s exquise assortiment begint bij single origin en loopt dan in kwaliteit op tot single estate first flush, in limited edition verkrijgbaar.
De kwaliteit is ook zeer afhankelijk van weersomstandigheden, timing en van de menselijke factor. De plukkers moeten de fijnste blaadjes eruit pikken en op het juiste moment plukken. Dilmah’s mensen behoren ook in dit opzicht tot de wereldtop. Maar zelfs de mooiste thee komt niet tot volledige ontplooiing zonder het vakmanschap van het theezetten. Proef zelf maar als je een afternoon tea boekt. Die begin je met hartig, eindigend met zoet. De verschillende gangen werken qua smaken langzaam toe naar een culinair crescendo. Thee en gerechten ondersteunen elkaar op meesterlijke wijze, zonder te overheersen. Alle componenten tillen elkaar telkens behoedzaam een tree hoger op de gastronomische ladder. Een goed voorbeeld hiervan zien we bij de afternoon tea klassieker; de scone, geserveerd met clotted cream, frambozenjam en lemon curd. Het warme baksel houdt zich eerst koest, terwijl de clotted cream en de frambozenjam een mooi spel spelen met de thee, zoals de Imboolpitiy van Dilmah. Die is dampend en krachtig en een tikkeltje scherp. Vervolgens ondersteunt zij heel elegant het romige en frisse van de verse citroen in de lemon curd. Wat een culinair avontuur ontvouwt zich in het delicate spel tussen thee en gerecht.
Nog meer spectaculair is de combinatie van thee met kaassoorten. Betty Koster van L’Amuse kan je wel de koningin van de kaas noemen. Zij geeft regelmatig proeverijen waarbij thee en kaas een perfecte match vormen. Thee is veelzijdig, gezond en smaakvol.

Een Afternoon Tea brengt de gevleugelde woorden van de gastronomische wijsgeer Brillat-Savarin helemaal tot leven. ‘It supposes neither appetite nor thirst, and has no object but distraction, no basis but delicate enjoyment.’