Of je nu een amateurkok bent of topchef, een goed mes is in de keuken een must. Het neusje van de zalm komt al 150 jaar uit Solingen, maar kies dan wel die met het molentje. Dat is het bewijs dat het in de beste messenfabriek ter wereld is gemaakt, die van de ambachtsfamilie Robert Herder. De nieuwe vismessen werden getest in de keuken van De Kromme Watergang, het restaurant van sterrenchefs Tom en Edwin Vinke

Solingen is de bakermat van goede messen. Al ruim honderd jaar voor het in 1374 stadsrechten kreeg, was Solingen de thuisbasis van ambachtslieden die zwaarden produceerden, destijds het belangrijkste wapentuig. De zwaarden uit Solingen waren beroemd en berucht omdat ze ongekend scherp waren. De slijpers in de stad beheersten technieken die nergens anders bekend waren. Nadat de monnik Berthold Schwarz in de vroege veertiende eeuw het buskruit uitvond en de vraag naar zwaarden afnam, kozen de smeden, slijpers, metaalharders en handvatmakers een vreedzaam en minstens zo lucratief alternatief: messen en scharen. De rivier leverde waterkracht voor de aandrijving van slijpstenen en mechanische hamers, het omringende land delfstoffen en hout in overvloed. Subliem vakmanschap en de nabijheid van handelsstad Keulen deden de rest. Adel en koningshuizen over de hele wereld namen met niets minder genoegen dan messen uit Solingen. De stad werd het mondiale messencentrum en de naam werd synoniem aan het product.
Anno 2017 staat het predicaat ‘Solingen’ helaas niet meer garant voor de eens vanzelfsprekende topkwaliteit. Het ambacht van het smeden, harden en slijpen van kwaliteitsmessen dreigt uit te sterven. De meeste Solinger messenfabrikanten zijn in de afgelopen decennia overgegaan op volautomatische productie en produceren hun waar deels in Zuid-Amerika en China. Ze maken nog steeds goede messen, maar zelfs de meest geavanceerde machine kan niet zo scherp slijpen als een ervaren meesterslijper. Een van de weinige firma’s die nog gebruikmaken van de oude, beproefde technieken, is Robert Herder GmbH & Co.

Hollandse inspiratie
Het bedrijf werd in 1872 opgericht door Robert Herder, maar de geschiedenis van de familie in de branche gaat veel verder terug. Herder is namelijk een verbastering van het woord ‘Härter’, wat is afgeleid van het beroep metaalharder. Robert Herder deed veel zaken in Nederland en België. Om zich te onderscheiden van de concurrenten introduceerde zoon Paul Herder in 1905 een windmolentje als beeldmerk in het lemmet, geïnspireerd door de talloze windmolens die hij op zijn reizen in Nederland en België zag. De Windmühlenmesser, waren geboren. Ook ontmoette Paul Herder in Wallonië zijn vrouw Anna, een bijzonder getalenteerde pianiste. Je kunt wel stellen dat het buitenland hem aantrok.
Het merk verwierf een ijzersterke reputatie. Talloze Nederlanders en ook onze zuiderburen, zullen zich de aardappelschilmesjes met het molentje herinneren die vaak generaties lang in de familie bleven en niet bot te krijgen waren. De grote naam ten spijt werd het bedrijf begin jaren 90 bijna meegesleurd in de negatieve spiraal die bijna driehonderd Solinger messenfabrieken de kop kostte. Dat het bedrijf uit de as herrees en zelfs succesvoller werd dan ooit, is te danken aan één vrouw: Giselheid Herder. Als vierdegeneratienakomeling van oprichter Robert accepteerde Giselheid eind jaren 80 aarzelend een functie in het familiebedrijf. Eigenlijk had de begenadigde foreign exchange dealer weinig met de zaak van haar vader en beschouwde ze haar aanstelling als tijdelijk. Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan; ze werd gegrepen door de schoonheid van het ambacht. In 1993 nam ze het roer over. Vrijwel direct kreeg ze te maken met de ergste crisis die het bedrijf ooit had getroffen. De omzet daalde, gekwalificeerd personeel ging met pensioen en het bedrijf leed schade doordat een Belgische concurrent de molenmessen plagieerde. Giselheid en familielid en zakenpartner Frank Daniel Herder, kozen niet voor de gebruikelijke oplossing om dan maar radicaal te automatiseren of de productie te verplaatsen naar een lagelonenland. In plaats daarvan zette ze honderd procent in op kwaliteit. Ze was ervan overtuigd dat ze juist moest vasthouden aan het oude credo van voorvader Robert Herder: ‘Goede messen zijn met de hand gemaakt’.
Giselheid Herder riep alle gepensioneerde slijpers die ze kende van de firma Robert Herder bij elkaar en smeekte hen of ze nog een tijdje bij haar in dienst wilden komen om jonge handwerklieden de kneepjes van het ambacht bij te brengen. De enige oude rot in het vak die toehapte was Wilfried Fihrekampf en al snel keerde de oude spirit terug in de fabriek . Leergierige jongeren absorbeerden de kennis als sponzen en zagen het als een uitdaging om steeds beter te worden. Giselheid besloot om de zeventig stappen die nodig zijn om een goed mes te maken ook zelf tot in de puntjes te leren beheersen. Waar mogelijk innoveerde ze, zonder afbreuk te doen aan de ziel van het product. Zo introduceerde ze enkele beproefde technieken uit de superieure Japanse messenindustrie. Ze besefte dat het bedrijf te lang op de lauweren van oprichter Robert had gerust en dat de reputatie van ‘Solinger Dünnschliff’ opnieuw verdiend moest worden.

Japanse fans
Deze gewaagde koersverandering legde het bedrijf geen windeieren. Dagelijks produceren de 78 medewerkers 3500 messen. De omzet is gestegen tot ruim vijf miljoen euro per jaar, het absolute maximum voor zo’n kleinschalige onderneming. Het assortiment Molenmessen groeide – niet in de laatste plaats doordat Giselheid zelf ontwerpt – tot een assortiment van zeshonderd verschillende messen. Chefs over de hele wereld zweren bij de messen van Robert Herder, omdat ze vlijmscherp zijn, perfect in de hand liggen en bij juist gebruik vrijwel niet bot worden. Misschien wel het belangrijkste kwaliteitsstempel is dat de Japanners, die onvoorstelbaar precies zijn en zelden tot nooit buitenlandse messen kopen, de Molenmessen in hun hart hebben gesloten en dan met name het Buckelmes dat schitterende houten heften kent. Twee keer per jaar reist Giselheid met een tolk naar Japan om ideeën en kennis uit te wisselen. Het resultaat is onder meer dat haar messen nog scherper en duurzamer zijn geworden en dat ze beter in de hand liggen. Sterker nog, het juiste mes voor een bepaalde activiteit is als het ware een verlengstuk van de hand.

Blauwe gloed
Wat is eigenlijk een goed mes? Neem een vers gebakken brood en probeer het in tweeën te snijden met een gewoon, degelijk allround keukenmes. Je krijgt het zeker doormidden, maar de kans is groot dat de zachte kern van het brood loslaat van de randen en dat het brood indeukt als een spons. Neem nu een gelijksoortig Molenmes, geslepen volgens de ‘Solinger Dünnschliff’-methode. Giselheid Herder doet het voor in de keuken van De Kromme Watergang, waar ze is om sterrenchefs Edwin en Tom Vinke en vriend en collega Soenil Bahadoer haar speciaal voor Noordzeevis ontworpen vismessen te laten testen. Het mes uit Solingen zakt moeiteloos door het brood. Dat komt doordat het lemmet zowel flinterdun als erg stijf is. Het is zo scherp als een scheermes. Overigens, een goed en vlijmscherp mes is paradoxaal genoeg veiliger dan een mes van mindere kwaliteit. Het schiet minder makkelijk uit omdat je weinig kracht hoeft te zetten en als je jezelf onverhoopt toch snijdt, ontstaat een flinterdunne, ‘schone’ snijwond die snel heelt. In tegenstelling tot bij industrieel geproduceerde messen, begint het snijvlak van een Molenmes hoog op het lemmet. De snijhoek is extreem klein, waardoor het mes soepel door zelfs een relatief taai materiaal als vlees snijdt. Het lemmet is vaak gemaakt van carbonstaal, dat weliswaar kan roesten, maar dat zich extreem scherp laat slijpen. Robert Herder voert ook messen van roestvrij staal omdat er vraag naar is, maar de topchefs kiezen meestal voor carbonstaal. Uniek voor de messen uit Solingen is het slijpproces. Cruciaal voor het produceren van een Molenmes is het zogenoemde Blaupließter-procedé. Zelfs bij dit bedrijf is er slechts een handjevol handwerkslieden dat het echt kan. Blaupließtern is het stapsgewijs bewerken van het mes op steeds fijner wordende slijpschijven. Deze stappen zijn slijpen, wetten en zetten.
Slijpen is het relatief grove scherpen van het staal op een met water besproeide ronde slijpsteen. Hier ontstaat het ruwe snijvlak. Polijsten is de procedure die daarop volgt op een slijpschijf met olie en steenpoeder op het oppervlakte. Het snijvlak is nu minder ruw. Als laatste wordt het snijvlak gewet door het snijvlak van het mes onder een bepaalde hoek langs een met speciaal leer beklede draaiende schijf te halen. Dit verwijdert zelfs de allerkleinste braampjes. Als al deze bewerkingen met succes zijn uitgevoerd, ligt er een mes dat wanneer je het tegen het licht houdt een karakteristieke blauwachtige, bijna regenboogkleurige gloed vertoont. Vervolgens wordt het lemmet gevat in een eveneens volledig handmatig geproduceerd, met zorg ontworpen handvat van hoogwaardige houtsoorten als kersen, peren, pruimen en beuken. Wie denkt dat ten minste het verpakken van de messen aan een machine wordt toevertrouwd, zit ernaast. Elk mes wordt nog een laatste keer met de hand gecontroleerd en opgepoetst, en vervolgens gelabeld en verpakt.
Nieuw soort vismes
Uniek aan de firma Robert Herder is ook dat zij extreem goed luistert naar de toekomstige gebruikers van nieuwe messen. Giselheid is dan ook geregeld te vinden in de keukens van gerenommeerde chefs over de hele wereld. In de keuken van De Kromme Watergang in Hoofdplaat presenteerde ze de prototypes van een collectie vismessen die zij en haar team, waaronder de getalenteerde jonge ontwerper Tim Wieland, speciaal hebben ontworpen voor het fileren van typische ronde en platte Noordzeevissen zoals schol, tong, zeebaars en tarbot. Zulke messen zijn er nog niet. Sterrenchefs Edwin Vinke en zijn collega Soenil Bahadoer van De Lindehof stonden in de startblokken. ‘Ik heb me bij het ontwerpen van deze messen laten inspireren door de verhalen van Japanse chef,’ legt Giselheid uit. ‘Wat ik leerde heb ik vervolgens toegepast op Noordzeevis. Probeer de messen en zeg me wat je vindt. Vertel me vooral ook wat er eventueel niet goed aan is.’

Perfecte filets
Edwin pakt een kort mes met een relatief groot handvat en een stijf, breed lemmet en begint een zeebaars te fileren. Mes stevig in de palm en de wijsvinger langs het lemmet. Hij is direct onder de indruk. ‘Het mes glijdt haast als vanzelf langs de graat,’ zegt hij. ‘Ik hoef echt nauwelijks kracht te zetten. Het voelt als een verlengstuk van mijn hand.’ In luttele seconden produceert hij perfecte filets. Als hij hetzelfde met een flexibeler mes doet, gaat het minder makkelijk. ‘Dat mes is eigenlijk bedoeld voor platvis,’ verklaart Giselheid. Soenil neemt het over en laat het flexibele mes los op een tong. ‘Het mes volgt exact de structuur van de vis en de graten,’ zegt hij enthousiast. ‘Bij een ronde vis als een zeebaars werkt dit niet, maar bij tong of schol fileert dit magisch. En die handvatten; je voelt hoe goed erover is nagedacht. Deze messen liggen echt perfect in je hand. Edwin kijkt toe, denkt nog even na en zegt: ‘Het mes zou nog beter werken als de top rond, want dan blijf je niet steken in de graten.’ En dat is nu echt een suggestie waar Giselheids team iets aan heeft. De nieuwe serie Noordzee platvismessen zal daarom een ronde top hebben, met dank aan Edwin Vinke.
