Athene kent veel culinaire tradities. Dat ontdekken we op onze gastronomische tocht door de stad. We proeven Bougatsa, flinterdun en krokant gebakken filodeeg met een dikke laag banketbakkersroom ertussen, drinken Griekse koffie, proeven de heerlijkste olijven en eten loukoumi, een zoete lekkernij die met verrassend weinig ingrediënten wordt gemaakt.
Tot 1833 was Athene een kleine stad met zo’n vierduizend inwoners. Dat veranderde toen Athene in dat jaar de hoofdstad werd van het nieuwe koninkrijk Griekenland (met de Oostenrijkse vorst Otto als staatshoofd) nadat het gebied bijna vier eeuwen onderdeel had uitgemaakt van het Ottomaanse Rijk. Tegenwoordig heeft Athene bijna vijf miljoen inwoners waarvan een groot aantal uit omringende landen is neergestreken. De culinaire invloeden van die verschillende culturen zijn dagelijks zichtbaar. Voorbeelden? Koulouri is de Griekse versie van de Turkse simit: ringvormig wit brood bedekt met sesamzaadjes. Er staan rijen gretige afnemers bij de traditionele bakkerijen te wachten, tot buiten aan toe, om dit populaire ontbijtbroodje, nog warm uit de oven, te bemachtigen. Met een papieren zakje erom, want heet, wordt er voorzichtig in gehapt. Hetzelfde geldt voor bougatsa, een toetje van filodeeg dat op enorme bakplaten en krakend van versheid de ovens verlaat. Behendig worden er stukken van gesneden die weer in kleinere stukjes gepresenteerd worden op een bord. Met een prikker erin. De gele room in combinatie met het dunne filodeeg doet denken aan de Crèmeschnitte die vanuit Oostenrijk in verschillende Balkanlanden terecht is gekomen. Alleen wordt die bestrooid met een laagje poedersuiker en niet zoals in Griekenland met een mengsel van kaneel en fijne suiker.
Griekse gastvrijheid
Bij het populaire Little Tree Books & Coffee, niet ver van het populaire Syntagma plein en de Akropolis, maken we kennis met hoe gastvrijheid in Griekenland tot uitdrukking komt. We bestellen Griekse koffie. Net als bij Turkse koffie wordt gevraagd of je die zoet, halfzoet of ongezoet wenst te drinken. De koffie wordt in een kannetje bereid. Versgemalen koffie wordt met of zonder suiker opgekookt en vervolgens uitgeschonken in kopjes. Erbij een glas gekoeld water. Vroeger was het drinken van koffie hoofdzakelijk een mannenaangelegenheid, maar nu is dat niet meer zo. In Griekenland geldt hoe meer koffie je bestelt, hoe meer je wordt getrakteerd op lekkernijen. Die allemaal zoet zijn. Een lepeltje met een stukje gekonfijte mandarijn erop. Of gekonfijte kweepeer. Slokje water en daarna een slokje hete koffie. Bij een volgend kopje koffie vinden we een stukje loukoumi. En ook daar geldt: eerst een hapje loukoumi, dan een slokje fris water, dan koffie. Herhalen totdat de lekkernij op is en op deze wijze is er van de vrij zoete traktaties goed te genieten.
Jeugdherinnering
Suiker is lange tijd een zeer kostbaar ingrediënt geweest. Het werd gebruikt in taarten en desserts en om bijvoorbeeld vruchten te conserveren. Gasten met iets zoets verwelkomen is nog steeds traditie in Griekenland en staat symbool voor de enorme gastvrijheid van dit land. Van oudsher waren de gerechten dus heel zoet en daaraan is nooit iets veranderd, maar onze smaak is dat wel. Daarom is het water en de koffie een goede manier om het extreem zoete wat te verzachten. Dat is ook het geval met Ypvrichio. Een lepel met een taai mengsel van suiker, glucose, mastiek en vanille staat rechtop in een glas met ijskoud water. Lik aan de lepel, neem een slokje water, doe de lepel terug in het glas en geniet van het taaiige zoete goedje dat achterblijft in de mond. Bij menige Griek komt er bij het eten van Yprivichio, dat zoveel wil zeggen als ‘duikbootlekkernij’, een gelukzalige glimlach op het gelaat. Het voert hen mee naar hun jeugd toen zij, na een middagslaapje, deze lekkernij van moeder of grootmoeder kregen en er lang mee zoet waren.
Familiebedrijf
Na het proeven van de loukoumi zijn we benieuwd hoe het wordt gemaakt. Op nog geen tien minuten lopen van Little Tree Books & Coffee vinden we familiebedrijf Vomvylas. Daar worden we bij de deur welkom geheten door een breed lachende Manos Vomvylas, een derde generatie loukoumi-maker. Voordat we goed en wel binnen zijn, moeten we eerst loukoumi proeven. Er zijn groene, roze en gele stukjes met een laagje van het witte poeder, zodat ze niet aan elkaar plakken. Want plakkerig is deze lekkernij wel. De roze loukoumi ziet er aantrekkelijk uit, smelt op de tong en laat een aromatische smaak van rozenblaadjes achter in de mond.
We stappen de drempel over en het is net alsof we terug in de tijd stappen. We zien nergens industriële vormgeving maar in elkaar overlopende ruimtes met hoge muren. Het licht komt van hooggeplaatste ramen en dat belicht de fijne deeltjes suiker en maïzena die in de ruimte ronddwarrelen. De muren zijn deels pistachegroen geschilderd, deels wit, het plafond is zachtbeige. De ruimte bestaat uit drie gedeeltes: opslag, productie en verwerking. In de opslagruimte staan enorme zakken poedersuiker en maïzena, de hoofdbestanddelen. In de productieruimte die betegeld is staat een apparaat waarin suiker en maïzena gemengd worden. Verderop staan grote ketels met koperen binnenwanden waarin dit mengsel wordt vermengd met natuurlijke smaakstoffen, water, citroenzuur en mastiek in de juiste hoeveelheden en vervolgens urenlang verhit worden.
Kwestie van ervaring
Kleine hoeveelheden zoals citroenzuur worden met de hand afgewogen. Een kwestie van ervaring om precies de juiste hoeveelheid van alles te kiezen, want veel is ook afhankelijk van het weer. Bij vochtig weer is er minder nodig dan bij zeer droog weer. En dat is nu precies de kennis en ervaring die Manos heeft. Geleerd van zijn vader Georgios en zijn oom Panagiotis. ‘Mijn vader vertrok vroeger met een houten kar, vol met loukoumi, naar het centrum van Athene waar hij de doosjes verkocht’, vertelt Manos. ‘De kar was ’s avonds leeg want hij verkocht niet alleen aan voorbijgangers loukoumi, maar leverde ook aan de grote hotels zoals InterContinental. De klanten waarderen met name de zuivere smaak van de loukoumi zoals rozen, aardbei, sinaasappel, citroen, granaatappel. Loukoumi heb je als Griek eigenlijk altijd wel in huis, zodat je gasten op iets lekkers kunt trakteren bij de koffie. Ook bij doop en huwelijk wordt de gasten loukoumi aangeboden. Onze familie sponsort al jaren de verschillende kloosters van Athos met loukoumi. Zo’n 500 kilo gaat er elk jaar heen.’ Terwijl Manos vertelt in de ruimte waar de loukoumi wordt verwerkt, werken zijn handen stevig door.
Achter hem staan rekken met plakken loukoumi in verschillende kleuren af te koelen. Op de grote werktafel daartegenover, in een dikke laag zoet poeder, snijdt Manos, lichtelijk voorovergebogen, behendig de loukoumiplakken met een breed, houten mes. Eerst in gelijke lange repen, vervolgens in grotere of kleinere stukken die hij bestrooit met suiker en maïzena. Alles wat boven zijn werkhandschoenen uitkomt wordt meteen bestoven met het fijne poeder en dat is het meest zichtbaar op zijn donkere schort. Hij lacht erom als we hem erop wijzen. “Dat poeder komt echt overal terecht en hecht zich binnen de kortste keren aan alles wat zich in deze ruimte bevindt. De maïzena absorbeert het vocht en houdt daarmee de poedersuiker kurkdroog. Zo krijgt elk stukje loukoumi een beschermlaagje tegen het plakken.”
Een gelukkig mens
Deze sympathieke Griek werkt heel hard om het familiebedrijf voort te zetten. We vragen hem of hij dit werk al van jongs af aan heeft gedaan. Hij lacht en zegt: ‘Nee dat niet. Ik hielp af en toe mee tijdens de vakanties van school en ook later toen ik in Duitsland studeerde. Ik ben bouwkundig ingenieur en manager kwaliteitszorg en had een uitstekende baan in Duitsland. Toen ik merkte dat mijn vader en mijn oom hulp nodig hadden om het voortbestaan van het bedrijf niet in gevaar te brengen, heb ik geen moment geaarzeld en heb ik mijn droombaan opgegeven.’ Hij zwijgt even en voegt dan glimlachend toe: ‘En tot op de dag van vandaag heb ik daar geen spijt van. Ik voel me een gelukkig mens omdat ik de kennis van deze traditionele lekkernij kan bewaren en het bedrijf kan voortzetten. Kijk om je heen, het zou toch jammer zijn als dit verloren zou gaan?’ We knikken volmondig, mede door weer een stukje loukoumi dat in onze mond is beland. We hebben diep respect voor deze jonge, professionele ondernemer.