Op de wekelijkse markt van Piégut-Pluviers vind je al eeuwenlang de heerlijkste ingrediënten uit de Périgord, waaronder de foie gras van Ferme de Lafayas. De eenden en ganzen van deze boerderij hebben een goed leven en worden diervriendelijk gevoerd. Ook het verwerken van het vlees, van veertjes tot vet, gaat met respect voor het dier en de prachtige, smakelijke producten die het ons levert.
De markt in Piégut, in het noorden van de Dordogne, bestaat sinds 1642. Al bijna 380 jaar lang komen elke woensdagochtend heel vroeg de producenten van groenten, kazen, fruit maar ook slagers, bakkers, vishandelaren en tal van andere specialisten hun waren uitstallen in de zelf meegebrachte kramen. De markt slingert zich door de hoofdstraat van Piégut en van het begin tot het einde kun je er de heerlijkste ingrediënten vinden die de Périgord te bieden heeft. Ook foie gras, van eend en van gans, afkomstig van Ferme de Lafayas uit Celles. Het is alweer enkele jaren geleden dat ik de boerin, Monique Deschamps, sprak. Ze staat goedlachs achter haar kraam die bijna bezwijkt onder de hoeveelheden lekkers die ze daar heeft liggen. Gedroogde eendenborst, zowel heel als in plakken gesneden; blikken met rillettes, bekroond in Parijs met een gouden medaille; gekonfijte eendenpoten die, gezouten met grof zeezout en langzaam gegaard in eendenvet, liggen te wachten tot ze gebakken worden en het vel knisperend wordt. Daarnaast ligt verse eendenborst waarvan het vel in een ruitvorm wordt ingesneden alvorens het vlees te braden, zodat het uitsmelt en krokante vierkantjes krijgt. En natuurlijk vinden we het sterproduct uit de Périgord: foie gras, van gans en eend, in verschillende bereidingen: vers, mi-cuit, in blik, als mousse, als vulling van gerookte eendenborst en alle andere variaties die er maar te bedenken zijn. De foie gras is eveneens onderscheiden met een gouden medaille in Parijs. Om de smaak en mede omdat de ganzen en eenden opgroeien in de vrije natuur en gevoerd worden met respect voor het welzijn van de dieren.
Rijke geschiedenis
Foie gras. Daar is veel om te doen. Veel buitenlandse bezoekers aan de markt lopen er met een grote boog en afkeurend gezicht omheen. Ze vinden foie gras verfoeilijk. Vaak is het ongeïnformeerd, want in een restaurant bestellen dezelfde toeristen maar al te graag een ‘magret’ of ‘confit’ de canard. En slapen ze onder een donzen dekbed, gevuld met veren van de eenden of ganzen waarvan de delicate levers worden bereid. Soms ontstaan er discussies op de markt en dan probeer ik hen ervan te overtuigen wat voor een prachtig product foie gras eigenlijk is en hoe ver de productie ervan teruggaat in de geschiedenis.
In het Louvre in Parijs bevindt zich, helemaal beneden, de Egypte-afdeling. Prachtig is het beeld van een schrijver, met ogen van bergkristal waarmee hij geconcentreerd naar datgene lijkt te kijken wat hij moet tellen. Je ziet als het ware de manden met graan, uien, trossen druiven of eenden en ganzen aan zijn alerte ogen voorbijtrekken en alle aantallen worden zorgvuldig genoteerd. Want in het oude Egypte werd alles tot in detail bijgehouden. Vandaar dat we zoveel weten van deze periode, ook over het eten en de eetgewoontes. De rijkere Egyptenaren genoten van prachtige gerechten zoals foie gras van eenden en ganzen die vetgemest werden met een puree van vijgen. Op stenen tableaus en hiëroglyfen, ook in het Louvre te zien, zie je hoe dat in zijn werk ging. Die methode is duizenden jaren lang toegepast, ook nu nog, en is gebaseerd op het feit dat voedsel dat rechtstreeks in de slokdarm wordt aangebracht, de normale lever laat groeien omdat het te veel aan voeding wordt opgeslagen. Wanneer de voeding zou stoppen, krijgt de lever snel zijn vroegere afmeting weer terug.
Ook de Romeinen wisten de foie gras te waarderen en zo is de traditie uiteindelijk in Frankrijk terecht gekomen. Het woord foie stamt af van het Latijnse woord ‘ficatum’, vijg, waarmee de ganzen werden gevoerd. In een van zijn verhandelingen over de Romeinse keuken beschrijft Apicius (1e eeuw na Christus) een bereidingswijze van foie gras: ‘Snijd de gemeste levers in stukken en leg ze in garum. Bestrooi ze met peper, gehakte maggiblaadjes en leg er twee laurierbladeren op. Wikkel ze in varkensdarmnet, gril ze op een vuur en serveer.’ Garum verving in die tijd het zout. Het werd gemaakt van gefermenteerde ingewanden van vis. De Thaise vissaus nam pla is hiermee te vergelijken.

Leven in de vrije natuur
Wie ooit geprobeerd heeft om een gans of eend vast te pakken tegen diens zin in, weet dat dit een lastig karweitje is. De dieren slaan met hun vleugels, wrikken hun hals los en vluchten luid gakkend of snaterend weg, om vervolgens niet meer in de buurt van welk mens dan ook te komen. Op de boerderij van Monique en Jean-René Deschamps zie ik dat de dieren bij het voeren volkomen op hun gemak afwachten tot zij aan de beurt zijn en niet wegvluchten. Ze zitten in een grote schuur die aan de buitenkant voorzien is van een muurgroot koelingelement dat de temperatuur in de zomer binnen op maximaal 20 ˚C houdt. Die ganzen en eenden hebben voor die tijd een heerlijk leven in de vrije natuur gehad waar zij konden verblijven op het enorme weiland dat rondom de boerderij ligt. Die ruimte is hard nodig, want ze eten tot wel twee kilo aan gras en kruiden per dag. Als de dieren ruim drie maanden oud zijn gaan ze naar binnen en krijgen ze voer dat bestaat uit gekookte gemalen maïs zonder toevoegingen van kleur- en smaakstoffen of medicijnen. Ganzen – meestal zijn dit de grijze toulouse of de spierwitte ganzen – krijgen deze maïspap driemaal daags, eenden tweemaal per dag. Na drie weken hebben de ganzen zo’n twintig kilo maïs binnengekregen, de eenden (mulard of barbarie) een paar kilo minder. Op het moment dat de dieren geslacht worden hebben ze dus een goed leven achter de rug dat ze hoofdzakelijk in de vrije natuur hebben doorgebracht.
Bepalend voor de kwaliteit
De samenstelling van het voedsel, het klimaat en de manier waarop de dieren behandeld en geslacht worden zijn allemaal bepalende factoren voor de uiteindelijke kwaliteit van de lever en het vlees. De foie gras uit de Périgord, de Elzas (met name Straatsburg) en uit Les Landes behoort tot de beste ter wereld, net als de foie gras uit Hongarije. Dat land kan zich net als Frankrijk bogen op een eeuwenoude traditie van mesten. Er is ook een foie gras-producent in Spanje, Eduardo Sousa, die net als de familie Deschamps de ganzen en eenden op diervriendelijke wijze voedt, dat wil zeggen zonder trechter. In Canada wordt de laatste tijd ook een uitstekende foie gras geproduceerd, net als in de VS in de Hudson Valley. Dit is ontstaan uit het feit dat er geen rauw vlees geïmporteerd mag worden in de VS en Canada. Foie gras komt de afgelopen jaren ook uit Polen en Israël, maar die kwaliteit is beduidend minder. Een mooie foie gras is karamelkleurig, heeft geen bloeduitstortingen, is afkomstig van een mannetjesgans of -eend (die van vrouwtjes zijn veel meer dooraderd) en voelt veerkrachtig aan. Een foie gras van mindere kwaliteit ziet eruit als stopverf, voelt ook zo aan en smaakt waarschijnlijk ook zo. De smaak van eendenlever is nagenoeg hetzelfde als die van ganzenlever. Ganzenlever is steviger van structuur en smelt minder uit bij het bereiden. Omdat ganzen moeilijker te houden zijn dan eenden, zijn de levers van de gans duurder. Een groot liefhebber van foie gras was Fidel Castro. Zijn trouwe chef de cuisine Anna, afkomstig uit Antwerpen, bereidde de foie gras die zij hem gebakken of als een mi-cuit (zie kader) serveerde. Speciaal voor hem en zijn gasten werden er in Cuba ganzen gehouden en vetgemest.
Alles is handwerk
Zodra de ganzen en eenden geslacht worden, staan alle medewerkers van Ferme de Lafayas klaar en ieder heeft zijn of haar taak. In ‘the middle of nowhere’ staat een modern uitgerust ‘laboratoire’, waar het uitermate hygiënisch is en professioneel wordt gewerkt. Alles is handwerk en er wordt met respect omgegaan met het product. Met een machine worden de beesten geplukt. Het vel wordt met een lange vlam afgebrand zodat kleine veertjes en stukjes schacht die nog in het vel zitten zorgvuldig afgeschroeid worden en het vel dus letterlijk en figuurlijk brandschoon is. Vervolgens worden de karkassen geopend en geportioneerd. De lever wordt er als eerste uitgehaald en verwerkt, omdat dit het beste gaat wanneer de lever nog warm is. Voor een gebakken bereiding blijft de lever zoals deze is en wordt ze vacuüm verpakt. Voor de overige bereidingen verwijderen vaardige handen de vaten en adertjes. Dat vereist opperste concentratie. De lever mag voor het predikaat ‘entier’ (in zijn geheel) maximaal in drie stukken uiteenvallen en dat lukt alleen wanneer de lever ‘au chaud’, nog lauwwarm, ontdaan wordt van dat stelsel van adertjes en bloedvaten. Met een klein puntig mesje worden die er als het ware uitgeschraapt (‘dénervér’ heet dit proces). Wanneer je ze laat zitten kan een paté de foie gras niet aangesneden worden, omdat de elastische vaten de plakken doorklieven bij het aansnijden en het bovendien een onappetijtelijk gezicht is op het bord.
Een andere delicatesse uit het binnenste van de eend of gans is het vet dat de ingewanden omgeeft. Dit vet wordt uitgesmolten en gebruikt om confit (geconfijt vlees dat gedurende enkele uren is gegaard in vet dat net boven 70 ˚C is) te maken waarvoor meestal de poten gebruikt worden. Al het andere vet van de eend of gans is hiervoor ongeschikt. De ‘gésiers’, de spiermaagjes, worden eveneens in dit vet gekonfijt en ontdaan van de taaie buitenkant, waarna het zachte binnenste in plakjes of dobbelsteentjes wordt gesneden en geserveerd wordt op een salade Périgourdine.
De rest van het beest wordt verdeeld in ‘magrets’ (borstfilets), ‘aiguillettes’ (de filet mignon), ‘manchons’ (kleine pootjes) en van alle restjes wordt rillette gemaakt, een zachte, patéachtige substantie, op smaak gebracht met peper, zout en kruiden en goed smeerbaar door het eenden- of ganzenvet dat erin verwerkt is. Van de hals en het vel wordt een goedkoper mengsel gemaakt dat op smaak wordt gebracht met een grote hoeveelheid knoflook. Het karkas ten slotte is prima om een krachtige bouillon van te trekken of te serveren als een ‘demoiselle’, waarbij het karkas krokant is gebakken in een hete oven om als snack gegeten te worden.

Beperkte productie
De dieren worden niet alleen met respect behandeld zodat het beste resultaat op een diervriendelijke manier wordt verkregen, maar ook in hun geheel genuttigd en gebruikt, tot en met de veren aan toe. Dat maakt – althans voor mij – het eten van foie gras acceptabel, alleen hoop ik dat er meer producenten zoals Monique en Jean-René Deschamps uit de Dordogne en Eduardo Sousa uit Spanje zijn die de ganzen en eenden diervriendelijk voeren. Eduardo Sousa produceert alleen ganzen- en eendenlever die seizoensgebonden is, dat wil zeggen dat de dieren als het kouder wordt zelf een reservevoorraad voedsel tot zich nemen waarbij de levers de reserves opslaan en ze verder niet bijgevoerd worden. Vandaar dat hij maar een zeer beperkte productie heeft van levers met een laag gewicht. De ganzen en eenden van Monique en Jean-René Deschamps groeien op in de vrije natuur en krijgen alleen de laatste weken van hun leven extra voeding toegediend met een flexibele slang. Die voeding is vrij van medicamenten, niet gemodificeerd en van de allerhoogste kwaliteit. De ganzen en eenden krijgen bijvoeding tot op zekere hoogte. De levers blijven daardoor aan de kleine kant, ongeveer 500 gram. Voor mens en dier dus het beste van het beste – en dat is te proeven. Wie van nabij wil zien hoe het voeren van de ganzen en eenden in zijn werk gaat, kan een rondleiding krijgen bij Ferme de Lafayas. Dat kan het hele jaar door. Kijk om te reserveren op fermelafayas.com
De meest gewaardeerde bereiding
In Frankrijk wordt op feestdagen foie gras gegeten. De meest gewaardeerde bereiding is de foie gras entier mi-cuit, halfgegaarde foie gras die uit maximaal 3 stukken mag bestaan. Per 500 gram wordt de schoongemaakte lever gedurende enkele uren in een mengsel gelegd van 1 eetlepel cognac (of armagnac of calvados, naar gelang de streek), 7 gram fijn zout en 3 gram witte peper. De hele lever gaat, op kamertemperatuur, in een terrine van aardewerk. Die wordt vervolgens au bain-marie gegaard in water met een temperatuur van maximaal 70 ˚C gedurende 14 tot 16 minuten. Die tijd is bij benadering en hangt af van het gewicht van de lever, de omgevingstemperatuur, van de kwaliteit van de lever en of het een eendenlever of ganzenlever betreft. Deze laatste smelt minder uit. In plaats van in een terrine kan de lever ook ‘au torchon’ bereid worden, in een doek die in het hete water wordt gedompeld gedurende ongeveer een kwartier, afhankelijk van het gewicht. Daarbij wordt de lever tot een rol gevormd in een schone doek die aan de beide zijden wordt dichtgebonden.

Hoe lees je een etiket bij foie gras?
| Omschrijving | |
|---|---|
| Foie gras entier | Een lever in een stuk of ten hoogste drie stukken, meestal mi-cuit bereid. |
| Bloc de foie gras avec morceaux | Een samengesteld mengsel uit verschillende levers met stukjes. Voor gans moet minstens 50% uit stukjes bestaan, voor eend minstens 30%. |
| Bloc de foie gras | Een samengesteld mengsel uit verschillende levers waarin stukjes van de lever kunnen zitten. |
| Terrine de foie (75%, 50%, 30% minimum) | Foie gras gemengd met gevogeltelever. Het percentage foie gras moet correct zijn. |
| Paté de foie gras de canard ou d’oie | In Nederland vaak verward met foie gras entier. In Frankrijk betekent dit een binnenste gedeelte van bloc de foie gras, omhuld door een vleesmengsel (bijv. varkensvlees, eendenvlees of ganzenvlees). Op het blik moet de inhoud vermeld worden. |
| Galantine de foie de canard/d’oie | Stukjes foie gras (35%) vermengd met een vleesmengsel. De foie gras-stukjes zijn zichtbaar bij het aansnijden van de paté. |
| Mousse de foie de canard/d’oie | Een puree op basis van room en gewone levers, met minimaal 20% foie gras. |
| Bereidingen ‘au foie gras’ | Foie gras is toegevoegd aan het gerecht. Op conserven moet het percentage worden vermeld. Bijvoorbeeld: een ‘sauce au foie gras’ bevat foie gras, terwijl een ‘sauce de foie gras’ foie gras als hoofdingrediënt heeft. |